BAZA KURSO DE ESPERANTO. LA 19-A LECIONO (KUNMETITAJ VORTOJ)

   Para achar palavras, morfemas e expressões na página, tecle Ctrl+F.

 Plena Ilustrita Vortaro 

Vortaro Túlio Flores

 

A 19ª VIDEOAULA:

https://www.youtube.com/watch?v=DWSps7YSjxA

Palavra Composta

 

Palavra composta é, principalmente, a junção de radicais substantivos, adjetivos ou verbais, formando um complexo de significado, sendo um recurso lexical muito usado e normalmente preferido em Esperanto, em lugar de neologismos monorradicais..

 

Palavras Compostas com Dois Substantivos

·         Conceito: Palavras compostas podem ser formadas pela união de dois substantivos.

·         Exemplos: Ŝi aĉetis flor-vazon por sia hejmo.

*    Mi vidis bird-nestojn en la kristarbo.

*    La universitat-profesoro ĵus skribis per glob-krajono sur paperfolion.

*    Mi ŝatas legi ĉe la lego-tablo (aŭ legotablo).

*     Opção de Usar o Hífen

·         Conceito: Na escrita de palavras compostas, pode-se usar o hífen (-), ou não.

·         Exemplo: Ni havas novan lav-maŝinon (aŭ lavmaŝinon) en la ban-ĉambro (aŭ banĉambro).

 

Regra sobre a Posição dos Elementos em Compostos Nominais

·         Conceito: Regularmente, o substantivo base (o elemento principal) fica no final, e o substantivo funcional (que indica a função, frequentemente derivado de verbo ou adjetivo) fica no início.

·         Exemplos:

*    La bird-kanto estas tre bela matene.

*    Li estas bon-pensulo.

*    Ni vizitis la naskiĝ-urbon de mia avo.

 

Elisão da Letra 'o' do Substantivo Inicial

·         Conceito: Dependendo da facilidade de pronúncia, é permitido elidir (ou remover) a letra 'o' do substantivo inicial em palavras compostas.

·         Exemplos:

*    Tio estas la ordrevuo (aŭ ordorevuo) plej uzata de la majoro.

*    Ĝi estas bona lernlibro (aŭ, pli bone prononceble, lernolibro).

*    Mi legas gazet-artikolon (aŭ gazeto-artikolon) pri la nova leĝo.

*    La veter-prognozo (veteroprognozo) anoncis, ke tre multe pluvos morgaŭ.

 

Palavras Compostas de Dois Adjetivos

·         Conceito: Dois adjetivos também podem se unir para formar uma palavra composta. Conforme a regra, tais junções usam hífen. O plural, quando ocorre, atinge ambos os elementos. O mesmo vale para o acusativo.

·         Exemplos:

*    Ŝi portas ruĝan-bluan robon.

*    Li donis al mi dikan-nigran libron.

*    Ili parolas francan-germanan idiomon.

 

Palavras Compostas de Adjetivo com Substantivo

·         Conceito: O radical de um adjetivo puro, como primeiro elemento, pode se unir a um substantivo adjetivado. Então, geralmente, o adjetivo puro perde a terminação 'a', embora haja exceções.

·         Exemplos:

*    Li estas grand-aĝulo.

*    Ŝi havas bel-rigardon.

*    Ni loĝas en pur-urba regiono.

 

Palavras Compostas de Substantivo com Adjetivo

·         Conceito: Um substantivo, como primeiro elemento, pode se unir a um adjetivo. Então, geralmente, o substantivo perde a terminação 'o', embora haja exceções.

·         Exemplos:

*    Genoveva sekvas fruktodonan karieron.

*    Jordano konstruis tulip-belan ĝardenon.

*    La flor-odora parfumo de Tereza impresis tiun monhavan junulon.

 

Misturas de Verbos com Substantivos

·         Conceito: Também é comum usar a junção de substantivos com verbos ou de verbos com substantivos em palavras compostas.

·         Exemplos:

*    Mi ŝatas pilkludi.

*    La instruisto komencis leg-parolon al la infanoj.

*    Ni ofte aŭdas kant-birdojn en la arbaro.

 

Sobre Preposições que Funcionam como Prefixos

·         Conceito: Muitas preposições e também conjunções são usadas como prefixos ou antepostos para reforçar a ideia do radical.

·         Exemplos:

*    Li preterpasis la domon sen rigardi.

*    Mi eniris la klinikon frumatene.

*    Aliĝinte, ankaŭ la senmonaj studentoj kunlaboras en la monpostula projekto.

 

Radicais Substantivos, Adjetivos ou Afixais como Prefixos

·         Conceito: Acontece frequentemente que substantivos, adjetivos ou afixos também atuem como prefixos em composições de palavras.

·         Exemplos:

*    La ĉefurbo estas tre granda.

*    Mi aĉetis novan mar-mapon por mia vojaĝo.

*    Li estas la eksprezidanto de la klubo.

 

 

EKZERCO 1.19

 

Responda, com caneta ou lápis, às 25 perguntas abaixo aplicando e reaplicando as palavras compostas, formando-as com todas as possibilidades previstas na lição, inclusive mudando formas nas respostas em relação àquelas expostas nas perguntas, onde couber. 

1. Ĉu alt-kreska atleto, estanta korbopilkisto (aŭ basketbalisto), ĉiam posedas pli grandan korp-saltan avantaĝon ol malalt-kreska sam-sportisto?

2. Kion oni kutime kunmetas en flor-vazon, por ke la sunfloroj restu freŝaj, bonodoraj kaj belaj dum pli longa tempodaŭro?

3. Ĉu bird-nestoj konstruitaj en urbocentra naturmedio estas same fortikaj kaj sekuraj kiel tiuj en natura arbaro?

4. Kiel tiu junmiena instruistino devus skribi sur la nigran tabulon, por ke eĉ vid-malfortaj studentoj povu legi la enhavon sen malfacilo?

5. Ĉu iu ajn studanta side sur brakseĝo ĉiam atingus pli altajn akademiajn rezultojn, ol iu, kiu studadas sur malpli komforta sidloko?

6. Kial lav-maŝino, kvankam ege utila, ankoraŭ povas esti konsiderata luksaĵo en iuj malriĉaj regionoj de la mondo?

7. Ĉu la bird-kanto matena, se ĝi estus ludita dum la restanta tago, efikus same trankvilige al homoj?

8. Kio faras homon bon-pensa, plenracia, lert-rezona kaj kapabla je objektiva analizado, eĉ spite al sociaj antaŭjuĝoj?

9. Ĉu la naskiĝ-urbo de homo ĉiam estas la plej bona loko por liaj unuaj viv-spertoj, aŭ ĉu alia kreskmedio estus pli favora?

10. Kian rolon ludas long-tradicia librovendejo en la intelekta disvolviĝo de la universitataj komunumoj en tiu ĉi bit-cifereca nuntempo?

11. Ĉu bon-korulo, donante helpon al aliaj, ĉiam sentas internan feliĉon, eĉ se li ne ricevas eksteran agnoskon?

12. Kiel gazet-artikoloj povas influi la publikan opinion pri kompleksaj sociaj kaj politikaj temoj, formante aŭ malformante opiniojn?

13. Ĉu la veter-prognozo, se ĝi estus 100% preciza, ŝanĝus la ĉiutagajn decidojn de multaj homoj?

14. Kiu kombinaĵo de koloroj, krom ruĝa-blua, laŭ vi, estus plej harmonia por abstraktaj pentraĵoj, reflektante emociojn?

15. Ĉu dika-nigra libro, eĉ sen bildoj, povas esti pli fascina kaj plenplena de scio ol maldika, ilustrita bitlibro?

16. Kiel tiu franca-germana idiomo povus esti grava instrumento por kultura interŝanĝo kaj paca kunekzistado inter nacioj?

17. Ĉu tiu grand-saĝulo, eĉ estanta lert-hava gvidanto, ĉiam agas sen eraroj kaj perfekte por sia popolo?

18. Kion ni lernas de homo, kiu posedas bel-rigardon al la vivo, malgraŭ ĉiuj tutpersonaj malfacilaĵoj kaj suferspertoj?

19. Ĉu pur-urba regiono, estanta bone prizorgita, ĉiam garantias pli sanstatan medion por ĝiaj loĝantoj?

20. Kial fruktosalato estas preferinda elekto por tiuj, kiuj serĉas rapidan, sed sanigan, refreŝigan nutromanĝeton?

21. Ĉu tiuj nepalstilaj lignodomoj, kvankam longtradiciaj, povas ankoraŭ esti plenkonsiderataj avangardaj en la modernstila arkitekturo, pro sia ekologia natureco?

22. Kio estus la ideala horo por ĝui flor-odoran ĝardenon, sentante la plezuron de la naturmedio, sen troa homa bruo?

23. Ĉu akvo-ludi kun amikoj en varma somertago povas vere forigi ĉiujn streso-kaŭzojn de la ĉiutaga vivo?

24. Kiel la legado de klasikaj verkoj povas helpi disvolvi kritikpovan pens-manieron kaj profundan komprenon pri la nunepoka homa naturo?

25. Ĉu kant-birdoj, eĉ en naturo, kantas nur por allogi partnerojn, aŭ ĉu ilia kanto havas pli profund-sentajn, nekompreneblajn komunik-signifojn?

Amanhã, dia 16, a lição (a última) será sobre mais partículas reforçativas de sentido.