BAZA KURSO DE ESPERANTO. LA 19-A LECIONO (KUNMETITAJ VORTOJ)

   Para achar palavras, morfemas e expressões na página, tecle Ctrl+F.

 Plena Ilustrita Vortaro 

Vortaro Túlio Flores

 

A 19ª VIDEOAULA:

https://www.youtube.com/watch?v=DWSps7YSjxA

Palavra Composta

 

Palavra composta é, principalmente, a junção de radicais substantivos, adjetivos ou verbais, formando um complexo de significado, sendo um recurso lexical muito usado e normalmente preferido em Esperanto, em lugar de neologismos monorradicais..

 

Palavras Compostas com Dois Substantivos

·         Conceito: Palavras compostas podem ser formadas pela união de dois substantivos.

·         Exemplos: Ŝi aĉetis flor-vazon por sia hejmo.

*    Mi vidis bird-nestojn en la kristarbo.

*    La universitat-profesoro ĵus skribis per glob-krajono sur paperfolion.

*    Mi ŝatas legi ĉe la lego-tablo (aŭ legotablo).

*     Opção de Usar o Hífen

·         Conceito: Na escrita de palavras compostas, pode-se usar o hífen (-), ou não.

·         Exemplo: Ni havas novan lav-maŝinon (aŭ lavmaŝinon) en la ban-ĉambro (aŭ banĉambro).

 

Regra sobre a Posição dos Elementos em Compostos Nominais

·         Conceito: Regularmente, o substantivo base (o elemento principal) fica no final, e o substantivo funcional (que indica a função, frequentemente derivado de verbo ou adjetivo) fica no início.

·         Exemplos:

*    La bird-kanto estas tre bela matene.

*    Li estas bon-pensulo.

*    Ni vizitis la naskiĝ-urbon de mia avo.

 

Elisão da Letra 'o' do Substantivo Inicial

·         Conceito: Dependendo da facilidade de pronúncia, é permitido elidir (ou remover) a letra 'o' do substantivo inicial em palavras compostas.

·         Exemplos:

*    Tio estas la ordrevuo (aŭ ordorevuo) plej uzata de la majoro.

*    Ĝi estas bona lernlibro (aŭ, pli bone prononceble, lernolibro).

*    Mi legas gazet-artikolon (aŭ gazeto-artikolon) pri la nova leĝo.

*    La veter-prognozo (veteroprognozo) anoncis, ke tre multe pluvos morgaŭ.

 

Palavras Compostas de Dois Adjetivos

·         Conceito: Dois adjetivos também podem se unir para formar uma palavra composta. Conforme a regra, tais junções usam hífen. O plural, quando ocorre, atinge ambos os elementos. O mesmo vale para o acusativo.

·         Exemplos:

*    Ŝi portas ruĝan-bluan robon.

*    Li donis al mi dikan-nigran libron.

*    Ili parolas francan-germanan idiomon.

 

Palavras Compostas de Adjetivo com Substantivo

·         Conceito: O radical de um adjetivo puro, como primeiro elemento, pode se unir a um substantivo adjetivado. Então, geralmente, o adjetivo puro perde a terminação 'a', embora haja exceções.

·         Exemplos:

*    Li estas grand-aĝulo.

*    Ŝi havas bel-rigardon.

*    Ni loĝas en pur-urba regiono.

 

Palavras Compostas de Substantivo com Adjetivo

·         Conceito: Um substantivo, como primeiro elemento, pode se unir a um adjetivo. Então, geralmente, o substantivo perde a terminação 'o', embora haja exceções.

·         Exemplos:

*    Genoveva sekvas fruktodonan karieron.

*    Jordano konstruis tulip-belan ĝardenon.

*    La flor-odora parfumo de Tereza impresis tiun monhavan junulon.

 

Misturas de Verbos com Substantivos

·         Conceito: Também é comum usar a junção de substantivos com verbos ou de verbos com substantivos em palavras compostas.

·         Exemplos:

*    Mi ŝatas pilkludi.

*    La instruisto komencis leg-parolon al la infanoj.

*    Ni ofte aŭdas kant-birdojn en la arbaro.

 

Sobre Preposições que Funcionam como Prefixos

·         Conceito: Muitas preposições e também conjunções são usadas como prefixos ou antepostos para reforçar a ideia do radical.

·         Exemplos:

*    Li preterpasis la domon sen rigardi.

*    Mi eniris la klinikon frumatene.

*    Aliĝinte, ankaŭ la senmonaj studentoj kunlaboras en la monpostula projekto.

 

Radicais Substantivos, Adjetivos ou Afixais como Prefixos

·         Conceito: Acontece frequentemente que substantivos, adjetivos ou afixos também atuem como prefixos em composições de palavras.

·         Exemplos:

*    La ĉefurbo estas tre granda.

*    Mi aĉetis novan mar-mapon por mia vojaĝo.

*    Li estas la eksprezidanto de la klubo.

 

 

EKZERCO 1.19

 

Responda, com caneta ou lápis, às 25 perguntas abaixo aplicando e reaplicando as palavras compostas, formando-as com todas as possibilidades previstas na lição, inclusive mudando formas nas respostas em relação àquelas expostas nas perguntas, onde couber. 

1. Ĉu alt-kreska atleto, estanta korbopilkisto (aŭ basketbalisto), ĉiam posedas pli grandan korp-saltan avantaĝon ol malalt-kreska sam-sportisto?

2. Kion oni kutime kunmetas en flor-vazon, por ke la sunfloroj restu freŝaj, bonodoraj kaj belaj dum pli longa tempodaŭro?

3. Ĉu bird-nestoj konstruitaj en urbocentra naturmedio estas same fortikaj kaj sekuraj kiel tiuj en natura arbaro?

4. Kiel tiu junmiena instruistino devus skribi sur la nigran tabulon, por ke eĉ vid-malfortaj studentoj povu legi la enhavon sen malfacilo?

5. Ĉu iu ajn studanta side sur brakseĝo ĉiam atingus pli altajn akademiajn rezultojn, ol iu, kiu studadas sur malpli komforta sidloko?

6. Kial lav-maŝino, kvankam ege utila, ankoraŭ povas esti konsiderata luksaĵo en iuj malriĉaj regionoj de la mondo?

7. Ĉu la bird-kanto matena, se ĝi estus ludita dum la restanta tago, efikus same trankvilige al homoj?

8. Kio faras homon bon-pensa, plenracia, lert-rezona kaj kapabla je objektiva analizado, eĉ spite al sociaj antaŭjuĝoj?

9. Ĉu la naskiĝ-urbo de homo ĉiam estas la plej bona loko por liaj unuaj viv-spertoj, aŭ ĉu alia kreskmedio estus pli favora?

10. Kian rolon ludas long-tradicia librovendejo en la intelekta disvolviĝo de la universitataj komunumoj en tiu ĉi bit-cifereca nuntempo?

11. Ĉu bon-korulo, donante helpon al aliaj, ĉiam sentas internan feliĉon, eĉ se li ne ricevas eksteran agnoskon?

12. Kiel gazet-artikoloj povas influi la publikan opinion pri kompleksaj sociaj kaj politikaj temoj, formante aŭ malformante opiniojn?

13. Ĉu la veter-prognozo, se ĝi estus 100% preciza, ŝanĝus la ĉiutagajn decidojn de multaj homoj?

14. Kiu kombinaĵo de koloroj, krom ruĝa-blua, laŭ vi, estus plej harmonia por abstraktaj pentraĵoj, reflektante emociojn?

15. Ĉu dika-nigra libro, eĉ sen bildoj, povas esti pli fascina kaj plenplena de scio ol maldika, ilustrita bitlibro?

16. Kiel tiu franca-germana idiomo povus esti grava instrumento por kultura interŝanĝo kaj paca kunekzistado inter nacioj?

17. Ĉu tiu grand-saĝulo, eĉ estanta lert-hava gvidanto, ĉiam agas sen eraroj kaj perfekte por sia popolo?

18. Kion ni lernas de homo, kiu posedas bel-rigardon al la vivo, malgraŭ ĉiuj tutpersonaj malfacilaĵoj kaj suferspertoj?

19. Ĉu pur-urba regiono, estanta bone prizorgita, ĉiam garantias pli sanstatan medion por ĝiaj loĝantoj?

20. Kial fruktosalato estas preferinda elekto por tiuj, kiuj serĉas rapidan, sed sanigan, refreŝigan nutromanĝeton?

21. Ĉu tiuj nepalstilaj lignodomoj, kvankam longtradiciaj, povas ankoraŭ esti plenkonsiderataj avangardaj en la modernstila arkitekturo, pro sia ekologia natureco?

22. Kio estus la ideala horo por ĝui flor-odoran ĝardenon, sentante la plezuron de la naturmedio, sen troa homa bruo?

23. Ĉu akvo-ludi kun amikoj en varma somertago povas vere forigi ĉiujn streso-kaŭzojn de la ĉiutaga vivo?

24. Kiel la legado de klasikaj verkoj povas helpi disvolvi kritikpovan pens-manieron kaj profundan komprenon pri la nunepoka homa naturo?

25. Ĉu kant-birdoj, eĉ en naturo, kantas nur por allogi partnerojn, aŭ ĉu ilia kanto havas pli profund-sentajn, nekompreneblajn komunik-signifojn?

Amanhã, dia 16, a lição (a última) será sobre mais partículas reforçativas de sentido.

 

BAZA KURSO DE ESPERANTO. LA 18-A LECIONO (LA AKUZATIVO ĈE UNITOJ DE MEZURO)

         Para achar palavras, morfemas e expressões na página, tecle Ctrl+F.

 Plena Ilustrita Vortaro 

Vortaro Túlio Flores

 

A 18ª VIDEOAULA:

https://www.youtube.com/watch?v=qggUtuqIpRA

(a partir do minuto 08:35)

            O ACUSATIVO EM UNIDADES DE MEDIDA

 

Em Esperanto, as medidas podem ser expressas transformando o próprio nome da medida em um verbo transitivo, como nos seguintes exemplos:

Tiu strato longas 5.000 metrojn.

Tiu sako da fazeolo pezas 50 kilogramojn.

La knabino aĝas 10 jarojn.

 

Também se pode utilizar o verbo HAVI (ter), opcionalmente, com a adição da preposição de medida DA, seguida pelo substantivo da medida, como nos seguintes exemplos:

Tiu strato havas 5.000 metrojn (da longo).

Tiu sako da fazeolo havas 50 kilogramojn (da pezo).

La knabino havas 10 jarojn (da aĝo).

 

 

O USO DO ACUSATIVO EM UNIDADES DE MEDIDA

Além de indicar o objeto direto, direção e substituir preposições, o caso acusativo também é utilizado na expressão de medidas, colocando a letra N (sufixo acusativo) antes do verbo ESTI (ser/estar) e acrescentando o nome da medida em sua forma adjetival, como nos seguintes exemplos:

Tiu strato estas 5.000 metrojn longa.

Tiu sako da fazeolo estas 50 kilogramojn peza.

La knabino estas 10 jarojn aĝa.

A estrutura interrogativa básica para se saber uma medida é KIOM DA –OJ LA –O ESTAS –A/-AJ, em que –OJ (substantival plural) é a medida, –O (substantival singular ou plural) refere-se à coisa medida, e –A/-AJ é a unidade da medida (adjetival singular ou plural).

                        EKZERCO 1.18

 

Considerando a estrutura interrogativa acima, formule uma pergunta correlata para cada uma das frases abaixo, conforme os três primeiros exemplos:
 
1. Kiom da litroj la sitelo estas kapacita? La sitelo estas 20 litrojn kapacita.
2. Kiom da metroj la fenestroj estas larĝaj? La fenestroj estas 1 metron larĝaj.
3. Kiom da metroj tiu koridoro estas longa? Tiu koridoro estas 20 metrojn longa.
4. La bebo estas 1 jaron aĝa.
5. La masto estas 2 metrojn alta.
6. La kupra drato estas 4 centimetrojn dika.
7. La tereno estas 250 metrojn kvadratajn area.
8. La barelo estas 3 metrojn kubajn volumena.
9. La argila kruĉo estas 500 centimetrojn kubajn volumena.
10. La arĝenta monero estas 250 spesojn valora.
11. La lampo estas 220 voltojn tensia.
12. La ventumilo estas 2000 vatojn potenca kaj 15 amperojn kapacita.
13. La kato estas 25 centimetrojn longa.
14. La kuko estas 1 kilogramon peza.
15. La sukersako estas 500 gramojn peza.
16. Tiu baleno estas 7 tunojn peza.
17. La hundido estas 8 monatojn aĝa.
18. La fortikaĵo estas 50 mejlojn for de la urbo.
19. Tiu arbo estas 18 metrojn malproksima de la domo.
20. La temperaturo estas 10 celsiajn gradojn  negativa (aŭ sub nulo).
21. La kandelo estas 5 centimetrojn alta.
22. La bastono estas 1 metron longa.
23. Miaj geavoj estas 75 jarojn aĝaj.
24. La temperaturo estas 5 celsiajn gradojn negativa (aŭ sub nulo).
25. La ŝnuro estas 1 metron longa.
 

 

Amanhã, dia 15, a lição será sobre palavras compostas.

 

BAZA KURSO DE ESPERANTO. LA 17-A LECIONO (LA AKUZATIVO EN SUBSTITUO AL PREPOZICIOJ)

        Para achar palavras, morfemas e expressões na página, tecle Ctrl+F.

 Plena Ilustrita Vortaro 

Vortaro Túlio Flores

 

A 18ª VIDEOAULA:

https://www.youtube.com/watch?v=qggUtuqIpRA

(até o minuto 08:34)

 

O ACUSATIVO COMO

 

SUBSTITUTO DE PREPOSIÇÕES

 

No Esperanto, a terminação -n serve também para substituir preposições, principalmente em duração e medida de tempo e em menção de tempo específico, embora isso não seja uma regra de observância obrigatória. Na dúvida, é até preferível não usar esse recurso, em prol da clareza frasal plena e irrefutável. Mas pode ser usado como um efeito literário enriquecedor e até elegante em certos contextos, desde que não comprometa a clareza do que se está enunciando.

1.    Duração e Medida de Tempo

O acusativo pode substituir a preposição dum (durante) para indicar por quanto tempo uma ação aconteceu ou vai acontecer.

Com preposição: Li prelegis dum du horoj. (Ele palestrou durante duas horas.)

Com acusativo: Li prelegis du horojn. (Ele palestrou duas horas.)

Outros exemplos:

Mi loĝis tie unu jaron. (Morei lá por um ano.)

Bonvolu atendi momenton. (Espere um momento, por favor.)

 

2.    Ponto Exato no Tempo 

Para indicar o momento exato em que algo acontece, o acusativo pode substituir preposições como en (em) ou je (a/em).

Com preposição: En la tria de Majo. (No dia três de maio.)

Com acusativo: La trian de Majo.

Outros exemplos:

Mi alvenos la sabaton. (Chegarei no sábado. / Substitui "en la sabato").

Ni kunvenos la plej proksiman semajnon. (Nos reuniremos na próxima semana.)

 

Exemplos da videoaula:

• Dum kiom da tempo vi restos for? Mi ankoraŭ ne scias, sed mi forestos longan tempon (= dum longa tempo).
• Du horojn antaŭe (= antaŭ du horoj) tiu sinjorino invitis tiun infanon transloĝiĝi kun ŝi en ŝian landon.
• La libro “Kvindek Jarojn Poste” (aŭ Post Kvindek Jaroj), de Emmanuel, estas tre leginda.
• La doktorino Katlena deĵoris la tutan nokton (= en/dum la tuta nokto) en la hospitalo. Nun ŝi reiros hejmen (= la hejmon, en la hejmon, al la hejmo), por ripozi almenaŭ ses horojn (= dum ses horoj).
• Abimbolo veturadas multajn jarojn (= de multaj jaroj) preskaŭ la tutan Mozambikon (= en la tuta Mozambiko), kiel vojaĝa komizo.

 

Pliaj ekzemploj:

• Marŝante tiel malrapide, eble Hektoro alvenos la urbon nur en la noktomezo.
• Mi laboris dek horojn senpaŭze.
• Kion vi preferus veturi, se vi havus monkondiĉon, ĉu Saharon, Japanujon, aŭ la Lunon?

                        EKZERCO 1.17

 

Responda, com caneta ou lápis, às perguntas abaixo envolvendo o acusativo de substituição a preposições, em cotejo com o mosaico acima. 

  1. Ĉu Ĝao Lejo lavos la telerojn duonhoron post la vespermanĝo?

 2. Ĉu Jozefo viŝis tiun vinglason tutan minuton, por fari ĝin brila?

 3. Kiom da horoj Jara sidos apud la fajro la venontan nokton?

 4. Ĉu Omaro kuiras tiun specialan manĝaĵon ĉiun mardon?

 5. Kiom da tempo Hana rigardis en la fridujon la hieraŭan vesperon?

 6. Ĉu Raĝo tranĉis la legomojn dek minutojn, antaŭ la alveno de la gastoj?

 7. Kiom da fojoj Liu Jango servos la klientojn la plej proksiman sabaton?

 8. Ĉu Izabela miksas la paston pli ol kvin minutojn, por fari la deserton?

 9. Ĉu Adeo saltadis en la riveron la lastan dimanĉon?

 10. Ĉu Ĝao Lejo laboros en la kuirejo la tutan tagon morgaŭ?

 11. Kiom da minutoj Jozefo purigas la glasojn ĉiun vesperon?

 12. Ĉu Jara konservos la fajron brulanta la tutan nokton?

 13. Ĉu Omaro preparos specialan bankedon la dudek-sesan de Julio?

 14. Kiom da tempo Hana serĉos la ingrediencojn la plej venontan matenon?

 15. Ĉu Raĝo kuiradis en la restoracio tri jarojn antaŭe?

 16. Ĉu Liu Jango ridetas al la klientoj ĉiun sekundon dum la servado?

 17. Kiom da horoj Izabela pasos en la kuirejo la venontan dimanĉon?

 18. Ĉu Adeo naĝos en la freŝa akvo unu horon posttagmeze?

 19. Ĉu Ĝao Lejo purigis la kuirejan tablon momenton antaŭe?

 20. Ĉu Jozefo komencis sian laboradon en la drinkservejo de la restoracio la unuan de Majo?

 21. Kiom da monatoj Jara ĉasis en tiu arbaro la pasintan jaron?

 22. Ĉu Omaro kirlas la supon kvin minutojn senĉese?

 23. Ĉu Hana portos tiun belan kimonon la tutan eventon?

 24. Ĉu Raĝo preparas novan recepton ĉiun vendredon?

 25. Kiom da fojoj Adeo saltos de sur la roko riveren la plej venontan semajnfinon?

 

Amanhã, dia 14, a lição será sobre acusativo em unidades de medida.