BAZA KURSO DE ESPERANTO. LA 9-A LECIONO (LA SUFIKSOJ - LA DUA PARTO)

 Para achar palavras, morfemas e expressões na página, tecle Ctrl+F.

 Plena Ilustrita Vortaro 

Vortaro Túlio Flores

EKZERCO 7.9.2 

   151. Kio estas leonidino kaj leoninido?

152. Ĉu apartamentaĉo estas komforta loĝejo?

153. Se manĝaĵo ne estas nur nutraĵo, kio estas manĝaĵo, se ĝi estas nur bongusta?

154. Kio estas Paĉjo, ĉu amnomo por patro, aŭ nur ordinara nomo, ne alnomo?

155. Ĉu Manjo estas karesnomo por Maria, aŭ nur nomo sen afableco?

156. Se sablero ne estas tuta sablo, kio ĝi estas?

157. Kio estas legenda vacapaĵo (mesaĝo de WhatsApp), ĉu ordinara vacapa mesaĝo, kiun oni devas legi, aŭ teksto, kiu meritas legadon?

158. Ĉu kvinobla (5x) prezo estas duoble pli alta, aŭ unu sepono (1/7) de la kosto?

159. Ĉu vi donas dekonon de via salajro al eklezio, kiel monatan endaĵon aŭ truddevon?

160. Kio estas triopaj amikoj, ĉu trio aŭ grupo de tri, aŭ homoj agantaj unu post alia?

161. Ĉu farenda laboro estas deviga tasko, aŭ nur io laŭvola?

162. Ĉu vi kutimas varmigi manĝaĵeton en la varmigejo de via laborejo?

163. Ĉu blankigi muron estas fari ĝin blanka, aŭ nur iĝi blanka mem?

164. Se malsaniĝi ne estas ago kontraŭ alia, kio estas malsaniĝi?

165. Kio estas oranĝujo, ĉu vazo, arbo, aŭ lando?

166. Ĉu ŝuingo estas ujo por tuta ŝuo, aŭ nur parta entenujo de ĝi?

167. Kio estas birdinideto?

168. Ĉu poluita urbegaĉo estas tute sana loko por vivi?

169. Se belaĵego ne estas abstrakta ideo, kio estas belaĵego? Kaj kion diri pri belegaĵo?

170. Kio estas kvaropano, ĉu ano de kvarono, aŭ ano de kvaropo aŭ de kvaro?

171. Ĉu laboratoriestro estas estro, aŭ ordinara ano de laboratorio?

172. Se kuracisto ne estas diplomita pri kuracismo, pri kio li diplomiĝis?

173. Kio estas videbla mirindaĵo, ĉu mirinda, mirebla, aŭ mirenda videblaĵo?

174. Ĉu amema ulino estas homino, kiu emas ami, aŭ malafabla virino?

175. Kiu estas la subtila diferenco inter sesopo kaj seso?

EKZERCO 6.9.2 

126. Kio estas katinido, ĉu ido de katino, aŭ bestinido tute malsama?

127. Ĉu vojaĝaĉo estas agrabla sperto, aŭ io malplaĉa kaj foje malkomforta?

128. Se manĝaĵo ne estas nur pensaĵo, kio ĝi estas?

129. Kio estas Paĉjo, ĉu nur afabla nomformo por patro, aŭ ankaŭ por amataj maljunuloj?

130. Ĉu Henjo estas karesnomo por Henrieto, aŭ nur ordinara nomo sen afableco?

131. Se sablero ne estas tuta sablo, kio ĝi estas?

132. Kio estas leginda romano, ĉu verko, kiun oni devas legi, aŭ nur longa teksto, kiu meritas legadon?

133. Ĉu triobla prezo estas trioble (3x) pli kosta, aŭ estas triono (1/3) de la kosto?

134. Se kvarono ne estas tuto, kio ĝi estas?

135. Kio estas kvaropaj amikoj, ĉu kvaro aŭ grupo de kvar, aŭ homoj agantaj unu post alia?

136. Ĉu farenda laboro estas io deviga, aŭ nur io, kion vi volas fari?

137. Kiu estas la malsameco (aŭ diferenco) inter ulineto kaj etulino, laŭ la ordo de la sufiksoj?

138. Kio estas pligrandigi, ĉu fari ion pli granda, aŭ nur iĝi pli granda mem?

139. Ĉu malboniĝi estas fari ion malbona, aŭ mem fariĝi malbona?

140. Se pomujo estas nek vaza nek landa ujo, kio ĝi estas?

141. Kio estas glavingo, ĉu ujo por la tuta glavo, aŭ nur ingo por parto de ĝi?

142. Ĉu hundidino estas filino de hundo, aŭ simple hundetino (malgranda hundino)?

143. Se belaĵego estas granda aĵo, kio estas ĝia eco?

144. Kio estas purigilo, ĉu ilo por fari purigadon, aŭ nur senutilaĵo (objekto sen utila uzo)?

145. Ĉu brazilano estas ano de Brazilo, aŭ ano de Braziljo?

146. Se lernejestro estas estro de ejo, kio sinonime li estas en la kazo?

147. Kio estas kuracisto, kiu havas kunlaboremon, ĉu homo, kiu emas helpi, aŭ nur laboranto sen humaneco?

148. Ĉu pacismo havas eblon esti bona kaj utila socia doktrino, aŭ neniam?

149. Kiu estas ebla sensufiksa sinonimo por mezgrada lernejo?

150. Kio estas duonigi objekton, ĉu fari ĝin duono, aŭ duobligi ĝian volumenon?

EKZERCO 5.9.2 

101. Kio estas adoptita hundido, ĉu nura dorlotbesto, aŭ viva ekzemplo de respondeca adopto en niaj urboj?

102. Ĉu elektra aŭtomobilo estas aŭtaĉo, se la baterio rapide malŝargiĝas dum trafikoj en grandurboj?

103. Se dolĉaĵo ne estas saniga nutraĵo, kio kaj kia estas la tradicia brazila brigadejro dum naskiĝtagaj (aŭ datrevenaj) festoj?

104. Ĉu paĉjo estas karesnomo nur por patro, aŭ ĉu ĝi estas la plej bona alnomo por voki viajn maljunajn parencojn?

105. Kio estas Manjo, ĉu karesnomo por via patrino, aŭ simple ama formo por saluti vian nuntempan amikinon Maria?

106. Ĉu sableroj sur la plaĝo de Kopakabano estas oceanero, aŭ ĉu ĝi estas nur minimuma parto de la tuta strando?

107. Se nova scienca malkovraĵo ankoraŭ ne estas testita, ĉu vi kuraĝus sin prezenti por esti kobajo por ĝi?

108. Ĉu duobla prezo de nutraĵoj en la superbazaro estas pliobligo (aŭ altprezigo) pro tutmonda inflacio?

109. Kio estas kvarono de horo, ĉu dek kvin minutoj por rapide kafumi, aŭ ĉu duono de via tagmanĝa paŭzo?

110. Ĉu manifestaciantoj marŝas duope pro sekureco, aŭ ĉu ili preferas agi multope en la ĉefurbaj stratoj?

111. Se la tasko legi la novajn regularojn pri la artefarita intelekto ne estas farenda, kiu estas la nepre lernenda afero pri cifereca sekureco?

112. Ĉu la kolumo de via ĉemizo estas modumo, aŭ ĉu vi uzas tian ĉemizon dum via interretumado?

113. Kio estas purigado de la riveroj, ĉu registara devo, aŭ tute enda agado de volontuloj, por sanigi nian medion?

114. Ĉu la mondo pli kaj pli moderniĝas pro freŝaj ciferecaj teknikoj, aŭ ĉu la homoj simple laciĝas pro tiom da ekranoj?

115. Se mono gardata em poŝo ne plu estas populara, kio estas la nuntempa monujo por niaj ciferecaj pagoj?

116. Ĉu kandelingo ankoraŭ estas grava por romantika vespermanĝo?

117. Kio estas reĝido en la moderna Eŭropo, ĉu senpova famulo, aŭ heredanto de historia reĝidaro?

118. Ĉu malvarma veteraĉo kun pluvaĉoj estas tre malutila, aŭ ĉu varmega somero estas eĉ pli malbona?

119. Ĉu hundidino estas idino de hundo, aŭ ido de hundino?

120. Ĉu domaĉo estas bela loĝejo, aŭ malbona, malkomforta konstruaĵo?

121. Se manĝaĵo ne estas io manĝebla, konkreta faritaĵo, kio ĝi do estas?

122. Kio estas Paĉjo, ĉu amema nomo por patro, aŭ amema nomo por patrino?

123. Ĉu sablero estas tuta sablo, aŭ nur malgranda ero, grajno de ĝi?

124. Ĉu leginda libro estas libro, kiun oni devas legi, aŭ libro, kiu meritas esti legata?

125. Ĉu duobla estas duoble granda, aŭ la duono de afero?

 

EKZERCO 4.9.2 

76. Kio estas katido, katinido kaj kateto? 

77. Ĉu la nuna politika krizo en la mondo estas nur politikaĉo?

78. Se la tero ne donos sufiĉan manĝaĵon, kion ni manĝos dum la venonta sekeco kaŭzota de la klimata fenomeno El Niño?

79. Ĉu via patro, kiun vi alnomas Paĉjo, vojaĝis al Braziljo (la ĉefurbo de Brazilo) en la  pasinta semajno?

80. Ĉu vi telefonos al via panjo (karesa alnomo de patrino) morgaŭ matene, aŭ ĉu vi vizitos ŝin?

81. Kio estas saberidaro? Ĉu ĝi reprezentas la idojn de malnova reĝa hispana familio?

82. Ĉu la strattrafiko en San-Paŭlo estis plena je veturilaĉoj dum la lasta pluvego?

83. Se interreta afiŝo ne estas veraĵo, kio ĝi estas, por vi?

84. Ĉu via avo estas via Aviĉjo, aŭ ĉu vi uzas alian aman kaj karesan alnomon?

85. Kio estis Panjo, ĉu via patrino, aŭ via avino, kiam vi estis infano?

86. Kio estas polvo? Se polvero estos en via okulo, ĉu vi ŝatos tion?

87. Ĉu la nova filmo pri la amazonia naturo estas spektinda, laŭ la novaĵoj, kiujn vi legis?

88. Se la prezo de la benzino fariĝos duobla, aŭ triobla, ĉu vi vendos vian aŭton?

89. Ĉu vi donacis trionon de viaj malnovaj vestaĵoj al inundoviktimoj, aŭ ĉu vi konservis ilin en via propra loĝejo?

90. Kio estas duopo? Ĉu vi kaj via kolego laboras kune, aŭ ĉu vi preferas solan laboron?

91. Kio estas pagenda fakturo? Ĉu vi jam pagis vian interretan koston en ĉi tiu monato?

92. Ĉu la nuna mondvarmiĝo varmigas la oceanojn, aŭ ĉu la naturo mem ŝanĝiĝas?

93. Se la vetero subite malvarmetiĝos morgaŭ, kion vi surmetos por iri al la universitato?

94. Ĉu via memintelekta telefono estas ankaŭ speco de monujo, se vi pagas ĉion per cifereca kodo?

95. Kio estas glavingo, ĉu historia muzeaĵo, aŭ ĉu modernaj policanoj ankoraŭ uzas ĝin?

96. Kio estas kolumo, ĉu parto de via nova ĉemizo, aŭ ĉu speco de hunda rimeno?

97. Ĉu la neĝeroj, kiuj falis en Eŭropo en la  pasinta vintro, estis neĝeroj, aŭ ĉu ili estis grandaj glacipecoj, aŭ hajleroj?

98. Se la konduto de famulo en la sociaj retejoj ne estas laŭdinda, kio ĝi kaj li estas?

99. Ĉu la loĝantaro de via urbo fariĝos triobla en la estonteco, aŭ ĉu ĝi malkreskos?

100. Kio estas kvinopo, ĉu muzika bando, kiu ludos vespere, aŭ ĉu sporta teamo? Aŭ simple kvino da homoj?

  

EKZERCO 3.9.2

 

51. Kio estas la kvaroblo de kvin? Diru tuj, se vi scias.

52. Ĉu malnova, malnovteknika, difektiĝema poŝtelefono estas telefonaĉo? Ĉu vi konsentas, ke tiu vorto taŭgas?

53. Se tio, kio restas post rompiĝo de glacio, ne estas tuta peco, kio estas tiu malgranda parteto, tiu ero?

54. Ĉu la ido de elefanto estas elefantido, aŭ ĉu ni devas uzi alian vorton? Respondu klare!

55. Kio estas la rezulto, kiam vi desegnis: ĉu desegnaĵo, ĉu desegnero, aŭ io alia?

56. Ĉu vi povus diri al mi, kio estas la ameca, intima alnomo de Karlo? Nomu ĝin per taŭga sufikso por viraj karesaj alnomoj.

57. Ĉu Manjo estas ĝusta intima formo de Maria, farita per virina amsufikso?

58. Se duono ne sufiĉas por dividi kukon inter tri amikoj, kio estas la ona parto, kiun ni povas doni al ĉiu amiko?

59. Ĉu grupo de kvar homoj, kiuj laboras kune, estas kvinopo, aŭ ĉu ni uzas alian onan esprimon? Se jes, kiu alia?

60. Kia estas tio, kion oni nepre devas legi: ĉu legenda, ĉu legebla, aŭ ambaŭ?

61. Kio estas la ujo, kie konserviĝas kafgrajnoj? Nomu ĝin per sufikso por ujo.

62. Kio estas la aro da saketoj por gardi ŝuojn sur muro, aŭ sur pordo?

63. Per kiu sufikso oni faras la vorton  kirlilon, kaj kion oni faras per kirlilo?

64. Ĉu sidigi estas ĝuste, aŭ ĉu ni prefere uzu sidiĝi, se temas pri tio, eksidi sola? 

65. Kiu estas la lando de Sud-Ameriko, kie oni parolas la portugalan lingvon: ĉu Brazilo, ĉu Brazilujo, aŭ ambaŭ nomoj estas ĝustaj?

66. Se filmo plaĉas al ĉiuj, kiel ni nomas ĝin, ĉu spektinda, aŭ spektebla?

67. Ĉu malbela, malbonkvalita kaj malkomforta dometo estas domaĉo, kaj ĉu vi dirus tion antaŭ la posedanto?

68. Se vi bezonas dividi tuton en kvin partojn, kio estas ĉiu parto, laŭ nombro kaj sufikso?

69. Ĉu tri amikoj, kiuj vojaĝas kune, formas kvaropon, aŭ ĉu ni diru alimaniere?

70. Kio estas la afero, kiun oni faris: ĉu faritaĵo, ĉu farenero, aŭ neniu el ili?

71. Kio okazas, kiam akvo malvarmiĝas kaj fariĝas glacio: ĉu ĝi glaciiĝas, aŭ glaciumas? Kiun sufikson vi apliku en la kazo?

72. Ĉu vi povus lavi, aŭ lavigi vian fileton, se li ne volas lavi sin mem? 

73. Se oni ne nomas la landojn de la Malnova Mondo per simpla radiko, kiun sufikson ni uzas por nomi ilin?

74. Ĉu la protektaĵo por oniaj okulvitroj estas okulvitringo, aŭ ĉu ĝi estas okulvitrujo? Elektu kaj klarigu.

75. Kio estas la sufikso por afero, kiu nepre devas esti farata vole-ne-vole? 

 

EKZERCO 2.9.2

 

26. Kio estas la trioblo de sep, se oni uzas la sufikson -OBL- por indiki multoblan kvanton?

27. Ĉu malnova, malaltkosta kaj rompita aŭtomobilo estas aŭtomobilaĉo, se konsideri, ke -AĈ- montras malbonan kvaliton?

28. Se la tuta sablo ne restas unuopa amaso, kio estas la plej malgranda ero, kiun ni povas vidi, per la uzo de -ER-?

29. Ĉu la rezulto de pentrado estas pentraĵo, aŭ pentreco, kiam ni elektas inter -AĴ- (konkreta afero) kaj simpla karakteriza sufikso?

30. Kio estas la am-forma nomo de Francisko, ĉu Franciskĉjo, aŭ alia pli simpla formo per -ĈJ-?

31. Ĉu vi nomas vian amikinon Elizabeta kiel Elizabetinjo, kun la uzo de la sufikso -NJ- por virinaj nomoj? Aŭ ĉu vi uzas alian pli simplan kaj pli mallongan formon per -NJ-?

32. Se ni dividas dek du en kvar samajn partojn, kio estas la kvara ona parto, farita per la sufikso -ON-?

33. Kio estas la grupo de kvar amikoj, kiuj agas kune, kiam ni uzas -OP- por montri kunlaboran aron?

34. Ĉu la vorto respektinda estas ĝusta, aŭ ĉu oni prefere uzu respektenda, kiam oni parolas pri iu, kiu meritas estiman respekton?

35. Kio estas la vorto por afero, kiun oni nepre devas legi pro devo, ĉu legenda, aŭ leginda?

36. Se la simpla vorto venti ne taŭgas por priskribi movi aeron per mano, kio estas la ĝusta vorto farita per -UM-?

37. Ĉu la ago sidigi iun estas ĝusta formo per -IG-, kiam oni volas diri, ke oni kaŭzas la eksidon?

38. Kio okazas al la ĉielo kiam vesperiĝas kaj mallumiĝas, kiam ni uzas -IĜ- por montri ŝanĝiĝon?

39. Ĉu la arbo, kiu donas pomojn, nomiĝas pomujo, aŭ pomarbo, kiam ni aplikas la sufikson -UJ-?

40. Kio estas la ingo por la pinto de skribilo, ĉu skribilingo, aŭ skribilujo, laŭ la funkcio de -ING-?

41. Se ni bezonas konservi salon en aparta ujo, kio estas la vorto farita per -UJ- por tiu objekto?

42. Ĉu la ido de leono nomiĝas leonido, kun la uzo de -ID- por indiki filon de besto de specifa specio?

43. Kio estas la malgranda peco de glacio, kiam ĝi rompiĝas kaj disiĝas de la tuta amaso, per la uzo de -ER-?

44. Ĉu malbela, malnova butiko estas butikaĉo, aŭ butikaĵo, kiam ni volas esprimi malbonan juĝon per -AĈ-?

45. Se ni parolas pri la filo de reĝo laŭ reĝa linio, kaj simpla "filo" ne sufiĉas, kio estas la vorto per -ID-?

46. Kio estas la vorto por tasko, kiun oni devas plenumi senescepte, ĉu plenumenda, aŭ plenuminda?

47. Ĉu la formo laviĝi montras agon, kiun oni faras al si mem, kiam ni uzas la sufikson -IĜ-?

48. Se la simpla vorto komuniki ne montras ke la ago estas deviga, kio estas la vorto kreita per -END-?

49. Kio estas la nomo, kiun ni donas al Maria en intima kaj afabla maniero, kun la uzo de la sufikso -NJ-?

50. Ĉu grupo de du personoj nomiĝas duopo, aŭ duanaro, kiam ni uzas -OP- por grupoj?

 

10ª videoaula:
https://www.youtube.com/watch?v=qvsbOmhPZWo

GLOSSÁRIO DOS SUFIXOS A MANEJAR NA SEGUNDA PARTE DA 9ª LIÇÃO:

-ID- (filhote, descendente, filho em casos especiais (linhagem, povos, nobreza).)

-AĈ- (pejorativo, depreciativo (má qualidade, feio, ruim).)

-AĴ- (coisa concreta, resultado material do radical.)

-ĈJ- (forma íntima e carinhosa para nomes masculinos.)

-NJ- (forma íntima e carinhosa para nomes femininos.)

-ER- (fragmento, grão, partícula, pequena parte.)

-IND- (algo digno de, que merece ser feito, visto, lido etc.)

-OBL- (múltiplo, usado em multiplicação.)

-ON- (fração, parte igual de um todo.)

-OP- (em grupos, número comum de pessoas/coisas agindo em conjunto.)

-END- (aquilo que deve ser feito, obrigação, dever.)

-UM- (indefinido, usado quando não há outro sufixo preciso.)

-IG- (causativo, torna qualquer verbo em transitivo.)

-IĜ- (reflexivo/incoativo, ação reflexiva do sujeito sobre ele mesmo, ou início de processo.)

-UJ- (recipiente total, árvore de frutos, nomes tradicionais de países do Velho Mundo.)

-ING- (estojo, encaixe, receptáculo parcial.)

 

GLOSSÁRIO DAS FORMAS-BASE A MANEJAR NA SEGUNDA PARTE DA PRESENTE LIÇÃO:

 

aŭskulti (escutar)

aŭtomobilo (automóvel)

babilo (conversa solta e livre, falatório)

balai (varrer)

bela (belo)

besto (animal)

butiko (loja)

cerbo (cérebro)

ĉevalo (cavalo)

diplomo (diploma)

diskuti (discutir)

du (dois)

Elizabeta (Elisabete)

fari (fazer)

fazeolo (feijão)

filo (filho)

Francisko (Francisco)

germano (alemão)

glacio (gelo)

Henrika (Henriqueta)

hundo (cão)

jakvo (jaca)

klara (claro)

kompreni (compreender, entender)

komuniki (comunicar)

kuna (junto, lado a lado)

kuŝi (estar deitado)

kvar (quatro)

lampo (lâmpada)

latino (latino)

lavi (lavar)

legi (ler)

leono (leão)

makaronio (macarrão)

manĝi (comer)

Maria (Maria)

mono (dinheiro)

multa (muito)

nokto (noite)

obei (obedecer)

observi (observar)

onklo (tio)

ovo (ovo)

patrino (mãe)

patro (pai)

pentri (pintar (artisticamente))

Petro (Pedro)

piro (pera)

plenumi (cumprir)

pomo (maçã)

reĝo (rei)

rento (renda (financeira, econômica))

respekti (respeitar)

ruso (russo)

sablo (areia)

sidi (estar sentado)

skribilo (caneta)

Sofio (Sofia)

spekti (assistir a, espectar)

stari (estar de pé)

sukero (açúcar)

ŝuo (sapato)

telefono (telefone)

Tereza (Teresa)

tri (três)

trinki (beber)

unu (um)

utila (útil)

vegetado (vegetalidade, a vida vegetal)

vento (vento)

veturilo (veículo (de transporte))

vorto (palavra, vocábulo)

zorgi (cuidar)

 

---

SUFIXO -ID-: sufixo de filhote, descendente; também filho de seres humanos em casos especiais, como linhagem, nobreza, povos etc.

 

Formas-exemplos:

• (REĜ + ID + O) = reĝido

• (LEON + ID + O) = leonido

• (BEST + ID + O) = bestido

• (HUND + ID + O) = hundido

• (LATIN + ID + A) = latinida

 

Exemplos em Esperanto:

• La leonido estas reĝido, ĉar ĝi estas ido de la leono, kaj la leono estas la reĝo de la bestoj.

• Tiuj bestidoj aŭ, pli specife, hundidoj (idoj de tiu hundino) estas tre amuzaj kaj petolaj.

• La latinida lingvaro konsistas el la portugala, hispana, kataluna, itala, franca kaj rumana.

---

SUFIXO -AĈ-: sufixo pejorativo ou depreciativo, usado para algo ou alguém tido como de má qualidade, feio, ruim, sem valor.

 

Formas-exemplos:

• ĈEVAL + AĈ + O = ĉevalaĉo

• BABIL + AĈ + O = babilaĉo

• AŬTOMOBIL + AĈ + O = aŭtomobilaĉo

• VETUR + AĈ + O = veturilaĉo

 

Exemplos em Esperanto:

• Mi ne volas interparoli kun vi, ĉar vi estas ĉevalaĉo!

• Hodiaŭ la babilo de mia majstro kun sia najbaro estas aĉa. Ĝi estas vera babilaĉo!

• Ĉu tiu aŭtomobilaĉo sen pneŭmatikoj ankoraŭ estas riparebla? Ĉu ĝi estas reformebla? Ĉu ĝi estas facile vendebla? Aŭ ĉu ĝi estas ŝanĝebla nur al alia aĉa veturilo?

---

SUFIXO -AĴ-: coisa concreta feita de outra coisa; resultado material de algo feito pelo radical.

 

Formas-exemplos:

• (OV + AĴ + O) = ovaĵo

• (MANĜ + AĴ + O) = manĝaĵo

• (GLACI + AĴ + O) = glaciaĵo

• (VEGET + AĴ + AN + O) = vegetaĵano

• (PENTR + AĴ + O) = pentraĵo

 

Exemplos em Esperanto:

• Ovaĵo estas manĝaĵo farita el ovo.

• En tiu glaciaĵejo estas aĉetebla kaj manĝebla multe da bongustaj glaciaĵoj.

• Rita estas veganistino. Kaj vi? Ĉu vi estas veganisto, vegetaĵano aŭ vegetarano (praktikanto de vegetaĵismo) aŭ vegetaristo?

• Mona Liza estas tre fama kaj grandioza pentraĵo de la granda itala renesanca pentristo Leonardo da Vinci.

---

SUFIXO -ĈJ- / -NJ-:

-ĈJ- = forma íntima, carinhosa, familiar, amistosa, para nomes masculinos.

-NJ- = forma íntima, carinhosa, familiar, amistosa, para nomes femininos.

 

Formas-exemplos:

• (PA + ĈJ + O) = paĉjo

• (PE + ĈJ + O) = Peĉjo

• (FRAN + ĈJ + O) = Franĉjo

• (ON + ĈJ + O) = onĉjo

• (PA + NJ + O) = panjo

• (ON + NJ + O) = onjo

• (TE + NJ + O) = Tenjo

• (SO + NJ + O) = Sonjo

• (MA + NJ + O) = Manjo

• (ELI + NJ + O) = Elinjo

• (HE + NJ + O) = Henjo

 

Exemplos em Esperanto:

• PATRO KRIAS AL SIA FILO PETRO: “Peĉjo, kuru al la domo! Eliru el la pluvo!”

• PETRO KRIAS AL SIA PATRO: “Paĉjo, kuru al la pluvo! Eliru el la domo!”

• ELIZABETA DIRAS, KE LA PAPO FRANCISKO ESTAS ŜIA ONKLO, KAJ ŜI DIRAS AL LI: “Onĉjo Franĉjo, mi deziras, ke la jaro 2017 estu tre bona por vi!”

• LA PAPO RESPONDAS AL ELIZABETA: “Elinjo, mi deziras, ke via tuta vivo estu tre bona por vi!”

• Pri siaj onklinoj Tereza kaj Sofio, Maria diras al sia patrino: “Panjo, mi rimarkas, ke onjo Tenjo estas tre simila al onjo Sonjo.”

• La patrino eksplikas al Maria: “Manjo, okazas, ke ili estas ĝemelaj fratinoj.”

• La patrino diras al la filino Henrika: “Henjo, mi esperas, ke vi tuj ekdormos. Jam estas malfrue, finjo…”

• La filino respondas al la patrino: “Panjo, mi atendas, ke vi kantu al mi. Post via kanto mi promesas, ke mi ekdormos.”

---

SUFIXO -ER-: fragmento, grão, partícula, elemento, pequena parte de algo.

 

Formas-exemplos:

• (FAZEOL + ER + O) = fazeolero

• (SABL + ER + O) = sablero

• (MON + ER + O) = monero

• (VORT + ER + O) = vortero

 

Exemplos em Esperanto:

• La fazeolo estas nutraĵo manĝebla en preskaŭ la tuta mondo. La fazeoleroj de tiuj specoj de fazeolo estas multkoloraj, ĉu ne?

• Estas multe da sableroj sur tiuj piedoj. Kaj sur ilia tuta korpo? Estas kvar moneroj sur la sablo. Ĉu vi vidas?

• Ĉu la literoj estas vorteroj aŭ eroj de la vortoj?

---

SUFIXO -IND-: algo digno de; que merece ser lido, visto, ouvido, possuído etc.; geralmente ligado a verbos transitivos.

 

Formas-exemplos:

• (LEG + IND + A) = leginda

• (TRINK + IND + A) = trinkinda

• (AŬSKULT + IND + A) = aŭskultinda

 

Exemplos em Esperanto:

• Mi aŭdis, ke tiu libro en la manoj de Ngetiĉa estas tre bona, ke ĝi estas leginda.

• Lina trinkas kun plezuro. Ŝajnas, ke tiu trinkaĵo el akvomelono estas bongusta kaj plaĉas al ŝi. Eble ĝi estas vere trinkinda.

---

SUFIXO -OBL-: múltiplo; usado em multiplicação entre números.

 

Formas-exemplos:

• (DU + OBL + A) = duobla

• (KVAR + OBL + A) = kvarobla

 

Exemplos em Esperanto:

• 4 x 2 = 8. KVAROBLE DU ESTAS OK.

• OK ESTAS LA DUOBLO DE KVAR KAJ LA KVAROBLO DE DU.

• POST LA MANĜO DE LA SPINACO, POPAJO ESTAS DUOBLE FORTA.

---

SUFIXO -ON-: fração; ao contrário de -OBL-, refere-se a uma parte igual de um todo.

 

Formas-exemplos:

• (DU + ON + O) = duono

• (TRI + ON + O) = triono

 

Exemplos em Esperanto:

• 3 ESTAS LA TRIONO DE 9. LA TRIONO DE 9 ESTAS 3.

• SEN SPINACO POPAJO NE ESTAS DUOBLE FORTA, SED LI ESTAS DUONE FORTA.

• UNU KAJ DUONO DA ORANĜOJ SUFIĈAS POR DU TRIONOJ DE TIU GLASO DA SUKO.

---

SUFIXO -OP-: em grupos de; refere-se a certo número comum de pessoas ou coisas agindo em grupo.

 

Formas-exemplos:

• (DU + OP + E) = duope

• (UNU + OP + E) = unuope

• (MULT + OP + E) = multope

 

Exemplos em Esperanto:

• Tiuj homoj valsas duope (en paroj). La nomo de ilia valso estas “Valso per Du Paŝoj”, el palaca deveno.

• En tiu salono dancas ok duopoj.

• Tiuj pupoj pasas unuope ĉe la kontrolo.

• Tiuj popolanoj partoprenas multope en la kurado pri Sankta Silvestro, en la 31-a de decembro 2016.

---

SUFIXO -END-: aquilo que deve ser feito; dever, obrigação, algo a cumprir, obedecer, realizar; normalmente com verbos transitivos.

 

Formas-exemplos:

• (FAR + END + A) = farenda

• (LAV + END + A) = lavenda

• (BALA + END + A) = balaenda

• (SPEKT + END + A) = spektenda

• (MANĜ + END + A) = manĝenda

• (PLENUM + END + A) = plenumenda

• (OBSERV + END + A) = observenda

• (OBE + END + A) = obeenda

• (RESPEKT + END + A) = respektenda

 

Exemplos em Esperanto:

• Vi ne povas eliri nun por promeni, ĉar estas multaj taskoj farendaj en la hejmo. Estas lavendaj teleroj, balaenda planko kaj spekteblaj, spektindaj kaj spektendaj videolecionoj pri Matematiko!

• La kuracisto preskribis, ke multe da karotoj estas manĝendaj de tiu infano, ĉar li estas sen multa vitamino A en la organismo, kaj en tiu vegetaĵo ekzistas multa betakaroteno — riĉa je vitamino A.

• Se leĝo estas legitima, justa kaj bona por la tuta socio, ĝi ne estas diskutenda, sed estas plenumenda (aŭ observenda, obeenda, respektenda…).

---

SUFIXO -UM-: sufixo indefinido, usado quando não há outro sufixo preciso para o radical.

 

Formas-exemplos:

• (BUTIK + UM + I) = butikumi

• (ZORG + UM + I) = zorgumi

• (CERB + UM + I) = cerbumi

• (RENT + UM + O) = rentumo

• (VENT + UM + IL + O) = ventumilo

 

Exemplos em Esperanto:

• Ili estas en butikum-centro. Ŝi diras, ke ŝi adoras butikumi (rigardi al butikoj aŭ ankaŭ aĉeti en kelkaj butikoj) kun li. Sed li diras, ke li preferas telebutikumi (aĉeti per Interreto).

• La politikistoj devas (aŭ devus) zorgumi (pensi serioze) pri la problemoj de la socio, tamen multaj el ili cerbumas (pensegas) nur pri siaj rentumoj (interezoj de mon-investado).

• Tiu dancistino dancas kun ventumilo. Ŝia stilo de danco estas la Flamenko. Ĝi estas unu simbolo de la hispana kulturo.

---

SUFIXO -IG-: sufixo causativo; faz com que algo faça, aja, aconteça; torna verbos intransitivos em transitivos.

 

Formas-exemplos:

• (KLAR + IG + U) = klarigu

• (AŬSKULT + IG + AS) = aŭskultigas

• (KOMPREN + IG + AS) = komprenigas

• (UTIL + IG + AD + O) = utiligado

 

Exemplos em Esperanto:

• Ĉar ŝi ne bone komprenis, la lernantino petas, ke la instruistino klarigu al ŝi pri malfacila punkto de la leciono.

• En protesteto, kunmarŝado (aŭ defilado), tiu aktivistineto aŭskultigas al si (aŭ igas, ke oni aŭskultu al ŝi) per forta megafono (aŭ laŭtparolilego).

• Antaŭ siaj lernantaroj, multaj universitataj profesoroj kaj lernejaj instruistoj komprenigas al si pri la leciono, per la utiligado de videoprojekciiloj kaj teatraj prezentaĵoj.

---

SUFIXO -IĜ-: sufixo reflexivo/incoativo; a ação recai sobre o próprio sujeito, ou indica o início de um estado ou processo.

 

Formas-exemplos:

• (FAR + IĜ + AS) = fariĝas

• (BEL + IĜ + AS) = beliĝas

• (DIPLOM + IĜ + I) = diplomiĝi

• (NOKT + IĜ + O) = noktiĝo

• (KUN + IĜ + IS) = kuniĝis

• (KOMUNIK + IĜ + AS) = komunikiĝas

• (SID + IĜ + AS) = sidiĝas

• (KUŜ + IĜ + AS / IS)

• (STAR + IĜ + AS / I)

 

Exemplos em Esperanto:

• Jolanda fariĝas bela, aŭ iĝas bela, aŭ beliĝas, por diplomiĝi en soleno ĉe la noktiĝo.

• La genepoj estas kunaj. Ili kuniĝis ĉe sia avino. Ĉu ili komunikiĝas kun ŝi, inter si, aŭ kun la virtuala mondo?

• La bebo kuŝas, sed li volas sidi. La bebo sidiĝas (aŭ eksidas). La bebo sidas. La bebo kuŝiĝis (aŭ ekkuŝis) kaj fine kuŝis denove.

• La knabo eksidas / sidiĝas. La knabo sidas. La knabo ekstariĝas / stariĝas.

---

SUFIXO -UJ-: vaso, caixa, recipiente, árvore de frutos; também nomes tradicionais de países do Velho Mundo.

 

Formas-exemplos:

• (SUKER + UJ + O) = sukerujo

• (MAKARONI + UJ + O) = makaroniujo

• (MON + UJ + O) = monujo

• (POM + UJ + O) = pomujo

• (PIR + UJ + O) = pirujo

• (JAKV + UJ + O) = jakvujo

• (RUS + UJ + O) = Rusujo

• (GERMAN + UJ + O) = Germanujo

 

Exemplos em Esperanto:

• Vazo aŭ ujo de sukero estas sukerujo. Vazo aŭ ujo de makaronioj estas makaroniujo. Portebla ujo de mono estas monujo.

• Arboj ankaŭ estas nomataj ujoj. Pomarbo aŭ pomujo. Pirarbo aŭ pirujo. Jakvarbo aŭ jakvujo.

• La rusoj loĝas en Rusio aŭ Rusujo, kaj la germanoj, en Germanio aŭ Germanujo.

---

SUFIXO -ING-: estojo, encaixe, receptáculo em que a coisa entra apenas em parte, não totalmente.

 

Formas-exemplos:

• (TELEFON + ING + O) = telefoningo

• (SKRIBIL + ING + O) = skribilingo

• (ŜU + ING + AR + O) = ŝuingaro

• (LAMP + ING + O) = lampingo

 

Exemplos em Esperanto:

• Ĉu vi opinias, ke tiu telefoningo estas praktika kaj utila?

• En ingo restas nur unu parto, ĝenerale la ekstremaĵo de objekto.

 

                    EKZERCO 1.9.2

 

Responda, com caneta ou lápis, às perguntas abaixo envolvendo os sufixos.

1. Kio estas la trioblo de kvar?

2. Kion vi nomas fragmentan parton aŭ eron de sablo?

3. Ĉu vi opinias, ke malnova, difektita aŭtomobilo estas *aŭtomobilaĉo*, kaj kial vi pensas tiele?

4. Kio estas la ido de jaguaro?

5. Kion ni nomas la konkretan rezulton de la agado pentri, ĉu *pentraĵo*, aŭ *pentrado*?

6. Kiel vi nomas intime afable kaj ame la nomon Francisko per taŭga sufikso?

7. Kiel vi nomas ame kaj intime la nomon Elizabeta per la sufikso por virinaj nomoj?

8. Kio estas la kvarono de dek du?

9. Kiam tri amikoj agas kune kiel grupo, kiel oni nomas tiun grupon per derivaĵo?

10. Kio estas la ujo, en kiu oni kutime konservas sukeron?

11. Kiu vorto montras, ke tekston oni devas legi, ĉu *legenda* aŭ *legendaĵo*?

12. Kio estas la ingo, en kiu estas la pinto de skribilo, por protekti ĝin?

13. Kian signifon vi donas al la vorto *ventumi*, konsiderante la uzon de la sufikso -UM-?

14. Ĉu vi intencas sidigi vian patrinon sur la plej komfortan seĝon en la ĉambro?

15. Kiam la tago finiĝas kaj la ĉielo malheliĝas, ĉu tiam ni diras, ke la nokto alvenas, aŭ ke ĝi *noktiĝas*? Kian sufikson ni uzas ĉi tie?

16. Kio estas la nomo de la arbo, kiu donas pomojn, farita per la sufikso -UJ-?

17. Kiu vorto ĝuste priskribas homon, kiu meritas esti respektata: ĉu *respektinda*, aŭ *respektenda*?

18. Kiel vi nomas malbelan, malbonkvalitan konstruaĵon aŭ lokon, kiu estas butiko: ĉu *butikaĉo*, aŭ *butikaĵo*?

19. Kiam ni parolas pri la ido de reĝo laŭ nobela linio, ĉu ni uzas la vorton *reĝido*, aŭ nur *reĝa filo*?

20. Kian nomon ricevas grupo de du personoj, ekzemple Petro kaj Francisko, kiam ili agas kune?

21. Kiu vorto montras, ke la ago komuniki devas esti farita: ĉu *komunikinda*, aŭ *komunikenda*?

22. Kio estas malgrandeta ero aŭ peco de glacio, kiam ĝi rompiĝas?

23. Ĉu vi povas klarigi la diferencon inter *lavigi* (laŭ sufikso -IG-) kaj *laviĝi* (laŭ sufikso -IĜ-)?

24. Kio estas la ujo aŭ skatolo, kie estas ovoj en protektado kaj sekureco?

25. Kiam ni volas diri, ke libro aŭ artikolo estas inda je legado, ĉu ni uzas la vorton *leginda*, aŭ *legebla*?

Novos exercícios suplementares aparecerão aqui mesmo nos próximos dias da semana, entre 7h e 8h da manhã pelo horário de Brasília (entre 12h e 13h pelo horário de verão de Greenwich).